SON DƏQİQƏ

VETENİM-AZERBAYCANDİR.AZ

​​​​Heydər Əliyev haqqında danışarkən təkcə bir dövlət başçısından deyil, bir dövrün siyasi memarından, dövlətçilik məktəbinin banisindən və parçalanmaq təhlükəsi yaşayan bir ölkəni ayaqda saxlayan liderdən söhbət gedir.
Onun həyatı sadəcə bioqrafiya deyil — bu, XX əsrin ikinci yarısından XXI əsrin başlanğıcına qədər Azərbaycanın taleyi ilə iç-içə keçən mürəkkəb və sərt bir tarixdir.
Heydər Əliyev fenomenini başa düşmək üçün onu şüarlarla yox, nəticələrlə ölçmək lazımdır. Çünki onun haqqında ən çox danışılan məqam “xalq sevgisi” olsa da, əslində onu fərqləndirən əsas xüsusiyyət siyasi iradə, strateji düşüncə və hakimiyyət mexanizmini mükəmməl bilməsi idi. Sovet sistemində yüksəlmək təsadüfi deyildi. SSRİ kimi sərt idarəçilik sistemində azərbaycanlı bir şəxsin ən yüksək pillələrə qalxması yalnız intizam, zəka və siyasi güc hesabına mümkün idi.
1969-cu ildə Azərbaycan SSR-ə rəhbər təyin olunan Heydər Əliyev faktiki olaraq geridə qalmış, korrupsiya və idarəetmə böhranı yaşayan bir respublika qəbul etmişdi. O dövrdə Azərbaycan ittifaq daxilində zəif iqtisadi göstəriciləri ilə seçilirdi. Məhz həmin illərdən sonra sənaye müəssisələrinin qurulması, kənd təsərrüfatının inkişafı, təhsil və hərbi kadr hazırlığı istiqamətində ciddi dönüş başladı. Minlərlə azərbaycanlı gəncin SSRİ-nin nüfuzlu ali məktəblərinə göndərilməsi onun uzaqgörən siyasətinin nəticəsi idi. Çünki o anlayırdı ki, gələcəkdə dövlətin əsas dayağı neft yox, insan kapitalı olacaq.
Onun fəaliyyətində maraqlı məqamlardan biri də milli kimlik məsələsinə münasibəti idi. Sovet ideologiyasının ən sərt dövründə belə Azərbaycan dilinin qorunması və milli ruhun saxlanılması istiqamətində addımlar atılırdı. 1978-ci ildə Azərbaycan dilinin Konstitusiyada dövlət dili kimi saxlanılması ciddi siyasi risk idi. Bu addım həmin dövr üçün adi qərar deyildi; Moskvanın mərkəzləşdirilmiş siyasətinə qarşı səssiz müqavimət idi.
1990-cı illərin əvvəllərində Azərbaycan xaos içində idi. Hakimiyyət böhranı, iqtisadi dağınıqlıq, müharibə, separatizm və vətəndaş qarşıdurması ölkəni uçuruma aparırdı. Məhz belə bir məqamda Heydər Əliyevin yenidən hakimiyyətə qayıdışı baş verdi. Burada bir həqiqəti romantikləşdirmədən qəbul etmək lazımdır: o dövrdə Azərbaycanda dövlət idarəçiliyini onun qədər sərt və sistemli qura biləcək ikinci fiqur görünmürdü. Bəziləri bunu avtoritarizm adlandırırdı, bəziləri isə dövlətin xilası. Amma nəticə odur ki, ölkədə parçalanma prosesi dayandırıldı.
1994-cü ildə imzalanan “Əsrin müqaviləsi” Azərbaycanın gələcəyini dəyişən dönüş nöqtəsi oldu. Bu müqavilə təkcə iqtisadi layihə deyildi. O, Azərbaycanın dünya siyasətinə daxil olması, Qərblə enerji tərəfdaşlığı qurması və geosiyasi əhəmiyyət qazanması demək idi. Heydər Əliyev yaxşı anlayırdı ki, zəif dövlət yalnız hərbi güclə deyil, iqtisadi asılılıqla da məğlub olur. Buna görə enerji siyasətini dövlət təhlükəsizliyinin bir hissəsinə çevirdi.
Onun siyasətinə tənqidi yanaşanlar da az deyil. Mətbuat azadlığı, siyasi müxalifətlə münasibət, hakimiyyətin mərkəzləşdirilməsi kimi məsələlər uzun illər mübahisə mövzusu olub. Bu tənqidlərin bir hissəsi əsaslıdır. Çünki güclü dövlət quruculuğu ilə sərt idarəetmə çox zaman paralel gedirdi. Lakin başqa tərəfdən baxdıqda, 1990-cı illərin dağılmış Azərbaycan reallığında yumşaq və zəif idarəetmənin ölkəni hansı nəticəyə aparacağını da düşünmək lazımdır. Tarixdə bəzi liderlər demokratik ritorika ilə yadda qalır, bəziləri isə dövlətin dağılmasının qarşısını almaqla.
Heydər Əliyevin ən böyük xüsusiyyətlərindən biri siyasi psixologiyanı bilməsi idi. O, insanları necə dinləməyi, necə susmağı və hansı anda qərar verməyi yaxşı bilirdi. Çox siyasətçi danışaraq güclü görünməyə çalışır, o isə çox vaxt sakitliyi ilə üstünlük qazanırdı. Bu xüsusiyyət onu həm sovet bürokratiyasında, həm də müstəqil Azərbaycan siyasətində fərqləndirirdi.
Bu gün Azərbaycanda onun adı təkcə küçələrdə, məktəblərdə və mərkəzlərdə yaşamır. Onun formalaşdırdığı dövlət modeli, idarəçilik ənənəsi və siyasi məktəb hələ də ölkənin siyasi sistemində hiss olunur. Kimisi onu xilaskar adlandırır, kimisi sərt hakimiyyət qurucusu. Amma bir həqiqəti inkar etmək çətindir: Heydər Əliyev Azərbaycan tarixində izi silinməyən nadir siyasi fiqurlardan biridir.
Tarixdə elə insanlar olur ki, onlar yalnız öz dövrünü idarə etmir, gələcək nəsillərin də taleyinə təsir göstərir. Heydər Əliyev məhz həmin şəxslərdən biri idi. Onun həyatı sübut etdi ki, dövlət qurmaq yalnız vəzifə tutmaq deyil — bu, bəzən ən ağır qərarları vermək, tənqidlərə dözmək və dağılmaq üzrə olan sistemi yenidən ayağa qaldırmaq deməkdir.
ALMAZ KAZIMOVA.HÜQUÜŞÜNAS